Chiến lược vùng nguyên liệu: Từ Cà Mau đến sầu riêng Việt Nam
Hạng mục tin tức gần đây về Cà Mau xây dựng vùng nuôi cua biển 50.000 ha phục vụ xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc là một tín hiệu tích cực cho cả nền nông nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, đối với những ai trồng sầu riêng, đây cũng là cơ hội để suy ngẫm về chiến lược phát triển vùng nguyên liệu của chính mình. Tại sao? Vì bài học từ cua biển Cà Mau có thể áp dụng trực tiếp cho sầu riêng: chỉ có sản xuất theo quy chuẩn, tập trung địa lý, và có hệ thống quản lý chặt chẽ mới có thể xuất khẩu chính ngạch và bền vững.
Tại sao mô hình vùng nguyên liệu lại quan trọng?
Giải quyết bài toán tin tưởng của nhập khẩu
Theo thông lệ quốc tế và các quy định về an toàn thực phẩm, các quốc gia nhập khẩu — đặc biệt là thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, hoặc Trung Quốc — đều yêu cầu sản phẩm nông sản xuất xứ từ những vùng có: hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng, tiêu chuẩn canh tác thống nhất, và kiểm soát chất lượng công khai. Mô hình 50.000 ha cua biển tại Cà Mau chính là giải pháp cho vấn đề này.
Sầu riêng Việt Nam đang gặp khó khăn tương tự: mặc dù có chất lượng tốt, nhưng sự phân tán của những vùng trồng nhỏ lẻ, thiếu liên kết, và không rõ tiêu chuẩn chung khiến thị trường nước ngoài e ngại. Nếu các nông dân sầu riêng tổ chức vùng sản xuất theo mô hình tập trung, có mã số vùng trồng, và đạt tiêu chuẩn VietGAP, giá trị xuất khẩu sẽ tăng đáng kể.
Chi phí và lợi nhuận: Quy mô là sức mạnh
Xây dựng vùng nguyên liệu 50.000 ha không chỉ là con số, mà là chiến lược tối ưu hóa chi phí sản xuất. Khi tập hợp nhiều trang trại nhỏ thành một vùng lớn với quản lý chung:
- Chi phí hạ tầng (đường, điện, nước) được chia sẻ và giảm bớt;
- Đầu tư vào công nghệ canh tác hiện đại (tưới, bón, phòng trừ) trở nên khả thi hơn;
- Khả năng thương lượng giá với các công ty thu mua/xuất khẩu tăng lên;
- Rủi ro được phân tán, không bị ảnh hưởng toàn diện bởi dịch bệnh hay thiên tai một cách cục bộ.
Đối với sầu riêng, nông dân có thể nhân ra những lợi ích này bằng cách hợp tác qua hợp tác xã, liên hiệp xã, hoặc mô hình liên kết theo Thông tư 17/2021/TT-BNNPTNT về mã số vùng trồng.
Yêu cầu pháp lý cho vùng sầu riêng xuất khẩu
Mã số vùng trồng
Theo Quyết định 2232/QĐ-BNN-KHCN năm 2021 và các hướng dẫn tiếp theo từ Cục Bảo vệ Thực vật, mọi vùng sản xuất muốn xuất khẩu các sản phẩm nông sản phải được cấp mã số vùng trồng. Mã số này xác định:
- Vị trí địa lý chính xác (tỉnh, huyện, xã);
- Diện tích sản xuất;
- Danh sách những người quản lý/chủ vùng;
- Tiêu chuẩn canh tác áp dụng (VietGAP, GlobalGAP, hoặc quy định khác).
Đây không phải bước tùy chọn, mà là bắt buộc để sản phẩm được thừa nhận là xuất xứ Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Chứng chỉ VietGAP hoặc tương đương
Các nước nhập khẩu sầu riêng (Trung Quốc, Thái Lan, Thơm La, v.v.) đều yêu cầu chứng chỉ về an toàn thực phẩm. VietGAP (Tiêu chuẩn nông nghiệp tốt Việt Nam) là tiêu chuẩn tối thiểu. Nó bao gồm:
- Quản lý đất đai và nước tưới (không chứa kim loại nặng, vi khuẩn gây bệnh);
- Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng liều, đúng thời điểm, và ghi sổ chi tiết;
- Quản lý công nhân lao động an toàn;
- Hệ thống truy xuất từ vườn đến bàn tay người tiêu dùng.
Để thị trường EU hoặc Nhật Bản chấp nhận, sầu riêng cần thêm GlobalGAP hoặc FSSC 22000.
Cách các nông dân sầu riêng hành động ngay
Bước 1: Tổ chức liên kết vùng
Nông dân cùng một khu vực (huyện hoặc xã) nên tập hợp lại thành một nhóm/liên hiệp để có quyền lợi của vùng nguyên liệu chính thức. Các hình thức pháp lý phổ biến:
- Hợp tác xã hoặc liên hiệp hợp tác xã (theo Luật Hợp tác xã 2012);
- Doanh nghiệp nông lâm thủy sản (có khả năng ký hợp đồng xuất khẩu);
- Mô hình liên kết sản xuất (nông dân + doanh nghiệp) theo hướng dẫn của Bộ NN&PTNT.
Bước 2: Đăng ký mã số vùng trồng
Liên hệ Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh/thành phố để chuẩn bị hồ sơ gồm:
- Bản đồ vùng canh tác chi tiết;
- Giấy tờ về quyền sử dụng đất của các thành viên;
- Kế hoạch canh tác (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật);
- Danh sách những người quản lý vùng.
Sau khi duyệt, Sở sẽ cấp mã số vùng trồng, và thông tin được gửi tới Cục Bảo vệ Thực vật để công bố quốc tế.
Bước 3: Xin chứng chỉ VietGAP (tối thiểu)
Vùng trồng cần hire một tổ chức chứng thực độc lập (có giấy phép từ Bộ NN&PTNT) để kiểm toán và cấp chứng chỉ VietGAP. Quá trình này mất 3–6 tháng và đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn.
Bước 4: Xây dựng hệ thống truy xuất
Từ vườn đến khách hàng cuối cùng, mỗi lô sầu riêng cần được ghi chép và theo dõi. Hiện nay, nhiều vùng sữa riêng sử dụng các ứng dụng truy xuất đơn giản (Excel, hoặc phần mềm chuyên dụng) để lưu giữ thông tin về ngày thu hoạch, người bán, đơn vị vận chuyển, v.v.
Ví dụ thành công: Sầu riêng Cần Thơ và Tiền Giang
Một số vùng sầu riêng ở Tây Nam Bộ (đặc biệt ở Cần Thơ, Tiền Giang, và Đồng Tháp) đã bắt đầu tổ chức theo mô hình vùng nguyên liệu tập trung. Những trang trại này đã nhận được chứng chỉ VietGAP và bắt đầu xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc với giá cao hơn 20–30% so với sầu riêng không rõ nguồn gốc. Điều này chứng minh rằng mô hình hoạt động.
Thách thức và cách vượt qua
Chi phí hành chính và chứng thực
Đăng ký mã vùng và lấy chứng chỉ VietGAP có chi phí (khoảng 5–15 triệu đồng cho vùng nhỏ). Tuy nhiên, chi phí này có thể được chia đều cho các thành viên và sẽ được bù đắp nhanh chóng bằng giá bán cao hơn.
Yêu cầu về chuẩn mực canh tác
VietGAP yêu cầu ghi chép chi tiết, kiểm tra đất đai, và quản lý cẩn thận. Một số nông dân có thể cảm thấy phiền toái, nhưng đây là yêu cầu không thể tránh khỏi nếu muốn xuất khẩu chính ngạch.
Thời gian chờ đợi
Quá trình từ đăng ký đến lấy chứng chỉ mất 6–12 tháng. Nông dân cần kiên nhẫn và sắp xếp tài chính để chờ đợi khoảng thời gian này.
Kết luận: Sầu riêng Việt Nam cần hành động ngay
Chiến lược xây dựng vùng nguyên liệu 50.000 ha cua biển của Cà Mau là một bài học quý báu cho ngành sầu riêng Việt Nam. Để cạnh tranh trên thị trường quốc tế và bảo vệ giá cả, nông dân sầu riêng không nên chờ đợi, mà hành động ngay để tổ chức vùng sản xuất theo quy chuẩn, đăng ký mã số vùng trồng, và xin chứng chỉ VietGAP. Chỉ khi đó, sầu riêng Việt Nam mới có thể tự tin bước vào các thị trường khó tính và giữ vững vị thế của mình trên bản đồ xuất khẩu nông sản thế giới.
Nguồn tham khảo
- VnExpress — "Cà Mau xây dựng vùng nuôi cua biển 50.000 ha phục vụ xuất khẩu" (https://vnexpress.net/ca-mau-xay-dung-vung-nuoi-cua-bien-50-000-ha-phuc-vu-xuat-khau-4992813.html)
- Thông tư 17/2021/TT-BNNPTNT ngày 20/12/2021 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn về mã số vùng trồng
- Quyết định 2232/QĐ-BNN-KHCN năm 2021 của Bộ NN&PTNT về tiêu chuẩn VietGAP cho cây ăn quả (bao gồm sầu riêng)
- Cục Bảo vệ Thực vật (bvtv.gov.vn) — Hướng dẫn cấp mã số vùng trồng xuất khẩu và quản lý vùng nguyên liệu
- Luật Hợp tác xã 2012 của Quốc hội Việt Nam — hình thức liên kết pháp lý cho nông dân
- Bộ NN&PTNT — Hướng dẫn mô hình liên kết sản xuất nông sản chất lượng cao (2020)